مقدمه

رشد روز افزون شهرها متأثر از رشد جمعيت و مهاجرت منجر به ساخت و سازهای بدون برنامه ريزی و تغيرات زياد در ساختار فضايی بخصوص توسعه شهر در زمينهای کشاورزی شده است که لزوم هدايت آگاهانه و سازماندهی اساسی همراه با جلوگيری از اتلاف بيهوده زمينهای کشاورزی را افزايش داده است .

يکی از مشکلات عمده در برنامه ريزی شهری با توجه به رشد جمعيت و کمبود امکانات زيربنايی، تعيين جهت مناسب و نحوه گسترش فيزيکی شهر برای جوابگويی به نيازهای فعلی و پيش بينی برای نيازهای آينده ميباشد که بايد مورد مطالعه و بررسی قرار گيرد. از آنجا که توسعه شهر مستلزم وجود زمين ميباشد لذا اين عمل باعث کاهش سطح کاربريهای ديگر بخصوص زمينهای کشاورزی ميشود که در اين زمينه می بايست قابليت زمينها برای توسعه شهر در جهت حفظ زمينهای باارزش کشاورزی مورد مطالعه قرار گيرد .

نمونه موردی اين تحقيق شهر ابهر در استان زنجان است که دارای توسعه ای ناهمگون ميباشد. به واسطه قرارگيری شهر در بين ارتفاعات و اراضی کشاورزی ، اين توسعه عموما" با تخريب اراضی کشاورزی همراه بوده است . با توجه به تحولات سريع جمعيتی و توسعه فيزيکی شهر لزوم توسعه برنامه ريزی شده بيش از پيش احساس می شود که بايد جهت يابی توسعه فيزيکی با توجه به عوامل تأثير گذار در اين توسعه به گونه ای صورت گيرد که همراه با توسعه فيزيکی مطلوب شهر کمترين خسارت به اراضی کشاورزی وارد شود و بتوان با حفظ محيط زيست به توسعه پايدار شهر دست يافت. توسعه ای که در آن اهداف اقتصادی ، اجتماعی، فيزيکی در پيوند با هم قرار بگيرند.

اميد است که با بهره گيری از اصول و مبانی نظری توسعه پايدار شهری و توسعه فيزيکی، يافته های اين پژوهش بتواند راهگشای تصميم سازان و تصميم گيران شهری در خصوص برنامه ريزی توسعه پايدار شهری و توسعه فيزيکی شهر باشد .

 چکيده

امروزه در بسياری از شهرها مواردی مانند ترافيک ، تراکم زمين ، ساختمانهای متروک، تغيير کاربری زمين و بسياری از موضوعات زيست محيطی ديگر، موضوع پايداری شهرها را مطرح می کنند. پس با توجه به مسائل و مشکلاتی که شهرها دارند ، بايستی به ابعاد و اصول توسعه پايداری شهری توجه نمود. هدف فرآيند توسعه پايدار شهری ايجاد يا تقويت ويژگيهای پايداری در زندگی اقتصادی، اجتماعی ، فرهنگی و زيست محيطی شهر است.

در اين تحقيق توسعه پايدار شهر ابهر مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است . به اين صورت که ابتدا با استفاده از منابع کتابخانه ای و مشاهدات ميدانی ، اطلاعات و آمار لازم تهيه شد و سپس پايداری شهر توسط شاخصهايی در زمينه های مختلف اقتصادی ، اجتماعی ، زيست محيطی و کالبدی مورد بررسی قرار گرفت .

يکی از مشکلات عمده در برنامه ريزی شهری با توجه به رشد جمعيت و کمبود امکانات زيربنايی، تعيين جهت مناسب توسعه فيزيکی شهر برای جوابگويی به نيازهای فعلی و پيش بينی برای نيازهای آينده ميباشد. هدف تحقيق ، تعيين جهت مناسب توسعه فيزيکی شهر ابهر ميباشد به طوري كه اصل پايداري مد نظر باشد . بدين منظور پس از بررسی شناخت شهر از ابتدای شکل گيری ، عوامل مؤثر در توسعه فيزيکی شهر در قالب عوامل طبيعی ، اجتماعی ، اقتصادی و کالبدی تحليل گرديد . برای پيش بينی جهت مناسب توسعه فيزيکی شهر عوامل شيب، گسل ، جنس خاک و اراضی کشاورزی و چند معيار ديگر بکار گرفته شد و در نهايت جهت مناسب توسعه فيزيکی شهر در قالب توسعه پايدار با ترکيب اين عوامل تعيين گرديد.

- سوالهای اصلی تحقيق

۱- چگونه و با چه شيوه اي ميتوان به توسعه پايدار شهري دست پيدا کرد؟

۲-در نمونه موردي مورد مطالعه (Case Study) چگونه مي توان راهبردهايي را براي دستيابي به توسعه پايدار شهري ،تدوين کرد؟

۳-چگونه ميتوان در حين حفظ ماهيت باغ شهري ابهر از توسعه پراکنده آن جلوگيري کرد؟

۴-چگونه ميتوان از قابليتها و امکانات بالفعل و بالقوه شهر ابهر در روند توسعه فيزيکی شهر، استفاده کرد؟

-  اهداف تحقيق

۱-      بررسي موانع توسعه و تعيين جهات گسترش شهر ابهر با توجه به محصور بودن شهر از تمامي جهات توسط ارتفاعات و اراضي کشاورزي.

۲-      ساماندهي توسعه فيزيکی شهر ابهر به منظور کاهش توسعه پراکنده شهر و جلوگيري از پيامدهاي منفي آن(تخريب اراضي کشاورزي،هزينه بالاي زيرساخت هاي شهري و...)

۳-      ارائه راهکارهاي عملي جهت توسعه شهر ابهر به عنوان قطب فرهنگي- دانشگاهي در منطقه(با توجه به توانمنديها و ظرفيت هاي موجود در شهر)

۴-      ارائه راهکارهاي مناسب به منظور  فراهم آوردن زمينه هاي مساعد براي توسعه پايدار شهر با تأکيد بر توسعه فيزيکي و نقش مطالعات اجتماعي،اقتصادي و جغرافيايي در توسعه پايدار شهر جهت بهره وري عادلانه از منابع طبيعي.

-  شهر  مورد مطالعه

شهر مورد مطالعه اين تحقيق شهر ابهر می باشد که از لحاظ تقسيمات کشوری در شهرستان ابهر استان زنجان واقع شده است. ابهر به مختصات جغرافیای ۴۹ درجه و ۱۳ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۹ دقیقه عرض شمالی و ارتفاع متوسط شهر ابهر حدود ۱۵۴۰ متر از سطح دریاهای آزاد می باشد.

-نتيجه گيري

همانگونه که قبلأ اشاره شد جمعیت شهر ابهر ( بجز شریف آباد)  در سال ۱۳۹۵ برابر با ۸۰۴۰۸ نفر برآورد شده است، به عبارت دیگر از سال ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ ، جمعیتی معادل ۱۴۴۴۵ نفر به جمعیت شهر اضافه خواهد شد. از طرف دیگر در سال ۱۳۸۵، در شهر ابهر ۱۰۵۰ خانوار بدون مسکن مستقل وجود دارد(آمار سال ۱۳۸۵). اگر ۵۰درصد این خانوارها در طی ۱۰ سال آینده صاحب واحد مسکونی مستقل شوند و بعد خانوار نیز همان ۴.۴۸ باشد، باز ۲۳۵۲ نفر به میزان جمعیت فوق اضافه می شود، به عبارت دیگر بایستی در طول ۱۰ سال آینده برای ۱۶۷۹۷ نفر (۱۶۷۹۷=۱۴۴۴۵+۲۳۵۲=۲÷۱۰۵۰)، مسکن و سایر خدمات شهری پیش بینی شود.

از این تعداد جمعیت ۹۴۴۵ نفر بر اثر افزایش طبقات ساختمانی، بازسازی واحدهای تخریبی و مرمتی، ساخت و ساز اراضی بایر( در حال حاضر ۱۴۰ هکتار اراضی بایر و بدون استفاده در داخل محدوده قانونی شهر وجود دارد) و تکمیل شهرک کارمندان شمالی ، اسکان داده می شوند. و مابقی جمعیت که معادل ۷۳۵۲ نفر خواهد بود، بایستی در اراضی توسعه آتی شهر ساکن شوند که این در حالی است که شهر به صورت منطقی و کنترل شده مورد بهره برداری قرار گیرد.

اگر متوسط سرانه مسکونی هر شهروند در اراضی توسعه آتی ۷۱/۴۴ متر مربع (سرانه وضع موجود در سال ۱۳۸۵) باشد، مساحت کاربری مسکونی در اراضی توسعه آتی برابر با ۳۲۸۷۰۸ مترمربع یا حدود ۳۳ هکتار خواهد بود.

ویژگی پیشنهادات مورد نظر برای شهر ابهر

۱- تقویت نقش گردشگری و توریسم شهر

۲- حفظ ماهیت باغشهری و حتی تقویت آن

۳- تبدیل اراضی کشاورزی داخل شهر به باغ و اجازه ساخت ویلا طبق ضوابط به آنها

۴-تلاش در جهت محدود نگه داشتن محدوده کنونی شهر

۵-کنترل تراکم ساختمانی و سرانه ها طبق طرح جامع مصوب

۶- ادغام جنگل های حاشیه رودخانه با پارک پردیس و ایجاد پارک جنگلی

۷- تقویت و ایجاد مسیرهای مناسب برای پیاده روی و دوچرخه سواری

۸- توزیع مناسب و عادلانه کاربری های خدماتی در سطح شهر

۹- تلاش در جهت تقویت نقش دانشگاهی و فرهنگی شهر

۱۰- احداث فضای سبز در مناطقی که فاقد فضای سبز عمومی هستند

در نتیجه بخاطر توسعه پراکنده ای که در شهر ابهر بخاطر عدم برنامه ریزی صحیح شهری در زمانهای گذشته و حال حاضر اتفاق افتاده باعث بوجود آمدن مشکلاتی در زمینه های مختلف شهری شده است که تمام توسعه فیزیکی که اتفاق افتاده بر خلاف توسعه پایدار بوده است لذا در این تحقیق تمام جوانب توسعه پایدار از بعد فیزیکی در داخل شهر و خارج از شهر بررسی شد و این نتیجه حادث شد که ابتدا بایستی اراضی بایر شهر پر شود و اگر نیاز به توسعه به بیرون از شهر داشته باشیم جهت جنوب و شمال شرقی و شمال غربی بهترین جهات از دیدگاه توسعه پایدار می باشد و توسعه به سمت شرق و غرب شهر بخاطر اثرات مخرب زیست محیطی به هیچ وجه امکان پذیر نیست.

لازم به توضیح است شاخص های پایداری در شهر ابهر بررسی و با سایر نقاط شهری استان مقایسه شد که از نظر پایداری شهر ابهر از میان ۲۰ شاخص ، در ۱۷ شاخص جلوتر از بقیه مراکز شهری استان بود. که این مسئله و وجود جمعیت جوان و تحصیلکرده در شهر ابهر و تجهیز شهرکهای صنعتی این شهرستان نشان از آن دارد که اگر برنامه ریزی مناسبی در زمینه برنامه ریزی شهری و منطقه ای انجام گیرد در آینده ای نزدیک شاهد شکوفایی در سطح شهرستان خواهیم بود.

ایمیل نویسنده : m.azizi۱۹۷۵@yahoo.com

به اهنمایی اساتید:دکتر زهره داودپور و دکتر مریم معینی فر